लोप हुने अवस्थामा पुगेको देवान पोखरीको हुँदैछ सौन्दर्यीकरण, संरक्षणमा चुनौती

१४ असोज, जनकपुरधाम । मधेस प्रदेशको राजधानी जनकपुरधाम धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको ऐतिहासिक सहर हो । माता सीताको जन्मभूमिका रूपमा परिचित जनकपुरधाममा रहेका मठमन्दिर, कुटी तथा पोखरीहरूले यसको धार्मिक र सांस्कृतिक पहिचानलाई थप मजबुत बनाएका छन् ।

तर पछिल्लो समय संरक्षणको अभाव, अतिक्रमण र फोहोर व्यवस्थापनमा देखिएको कमजोरीका कारण जनकपुरधामका धेरै ऐतिहासिक पोखरीहरू संकटमा परेका छन् । ‘५२ कुटी ७२ कुण्ड’को उपमा पाएको जनकपुरधाममा रहेका कतिपय पोखरी लोप भइसकेका छन् भने केही लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् ।

जनकपुरधाम–३ मा रहेको देवान पोखरी पनि लामो समयदेखि संरक्षणको अभावमा अस्तित्व संकटमा परेको पोखरीमध्ये एक हो । सहरको बीच भागमा रहेको पोखरीको डिल अतिक्रमण गरेर घरटहरा निर्माण गरिएका छन् भने पोखरीको चारैतिर फोहोरको थुप्रो देखिने गरेको छ ।

पोखरीमा पानीको मात्रा कम हुँदै गएको र फोहोरको मात्रा बढ्दै गएपछि यसको संरक्षणमा चुनौती थपिएको स्थानीयहरू बताउँछन् । पोखरी आसपासको अवस्था हेर्दा स्थानीयवासी तथा व्यापारिक क्षेत्रबाट समेत फोहोर फाल्ने गरिएको देखिन्छ ।

अहिले भने जनकपुर उपमहानगरपालिकाले देवान पोखरीको संरक्षण तथा सौन्दर्यीकरणको काम अघि बढाएको छ । नगरस्तरीय योजनाअन्तर्गत पोखरीको सौन्दर्यीकरण तथा पुनर्निर्माणको काम भइरहेको हो ।

सौन्दर्यीकरणका क्रममा पोखरीमा रहेको पानी घटाएर सफाइ गर्ने काम अघि बढाउँदा लामो समयदेखि पोखरीभित्र थुप्रिएको फोहोर बाहिर निकालिएको छ । पोखरीको चारैतिर थुप्रिएको फोहोरले यसको विगतको अवस्थासमेत प्रस्ट देखाएको छ ।

पोखरी रहेको गल्लीमा मोबाइल मर्मत केन्द्र सञ्चालन गर्दै आएका एक व्यवसायीले नाम उल्लेख नगर्ने सर्तमा पोखरीको सौन्दर्यीकरणको काम भइरहे पनि रातको समयमा आसपासमा फोहोर फाल्ने क्रम नरोकिएको बताए ।

‘पोखरीको सौन्दर्यीकरणको काम अगाडि बढेको छ, तर अहिले पनि राति त्यही वरपर फोहोर फाल्ने गरिएको छ । अनि कसरी होला त पोखरी सौन्दर्यीकरण ?’ उनले भने ।

उनका अनुसार नगरवासीमा आफ्नो घरसँगै सार्वजनिक स्थान पनि सफा राख्नुपर्छ भन्ने चेतना नआएसम्म पोखरी तथा समग्र जनकपुरधामको सरसफाइमा सुधार ल्याउन कठिन हुनेछ ।

देवान पोखरीको सौन्दर्यीकरणका लागि भ्याटबाहेक २ करोड ३७ लाख ६५ हजार ७ सय ४४ रुपैयाँ कुल लागत तोकिएको छ । आयोजनाको निर्माण ठेक्का सुशान्त–सावन जेभी जनकपुर–१५ ले पाएको छ ।

सम्झौताअनुसार २०८३ जेठ १८ गतेबाट काम सुरु गरी २०८४ जेठ ३१ गतेसम्म आयोजना सम्पन्न गर्नुपर्ने उल्लेख छ । सम्झौता भएको करिब चार महिना बित्न लाग्दा पनि कामको गति र पोखरीको अवस्थालाई लिएर स्थानीयवासीले तोकिएको समयमै आयोजना सम्पन्न हुनेमा आशंका व्यक्त गर्न थालेका छन् ।

यसैबीच जनकपुरधाममा ऐतिहासिक पोखरी संरक्षणको अभियान पनि अघि बढाइएको छ । गुठी संस्थानका अनुसार जनकपुरधाममा रहेका ४९ वटा पोखरीमध्ये पाँच वटा पौराणिक पोखरी नक्साबाटै हराइसकेका छन् । जनक सरोवर, अमृत कुण्ड, पयश्विनी सर, बलदेव सर र गोपाल सर पूर्णरूपमा लोप भइसकेको उच्चस्तरीय कार्यदलको प्रतिवेदनले औँल्याएको छ ।

पोखरी संरक्षणका लागि अहिले अतिक्रमण हटाउने अभियानसमेत अघि बढाइएको छ । पहिलो चरणमा सात वटा पोखरीको डिल अतिक्रमण गरी बनाइएका घरटहरा हटाइएको छ भने दोस्रो चरणमा थप १५ वटा पोखरीको डिल अतिक्रमण हटाउने तयारी गरिएको छ ।

ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्त्व बोकेका पोखरीहरू संरक्षण हुन नसक्दा जनकपुरधामको मौलिक पहिचान नै संकटमा पर्ने स्थानीयको चिन्ता छ । त्यसैले अहिले भइरहेको सौन्दर्यीकरणसँगै दीर्घकालीन संरक्षण, अतिक्रमण नियन्त्रण र फोहोर व्यवस्थापनमा समेत सम्बन्धित निकायले ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ ।